Το κείμενο αυτό είχε δημοσιευτεί αρχικά το 2021. Αναδημοσιεύουμε μια αναθεωρημένη έκδοση του προσαρμοσμένη στο σήμερα. Οι πηγές και τα ιστορικά στοιχεία παρέμειναν στην αρχική μορφή της έκδοσης του κειμένου.
Η συμμορία των υψηλόβαθμων αξιωματικών μένει εκ νέου αποσβολωμένη. Δεν μπορούν να καταλάβουν, δεν μπορούν να συλλάβουν πώς είναι δυνατόν, εκεί κάτω, μέσα στο μπούνκερ, στην καρδιά του τάφου, στο κατώφλι της αβύσσου, την τελευταία στιγμή της ζωής τους, αντί να θρηνούν, αντί να κλαίνε, αυτές οι νεαρές χαμένες ζωές να τραγουδούν! Μήπως είχε δίκιο ο Φύρερ ότι πρόκειται για δαίμονες, γιατί πώς μπορεί ένας άνθρωπος να πηγαίνει στον θάνατο με τόση αδιαφορία, ηρεμία και θάρρος;
Αυτές οι νότες, αυτή η μελωδία που ξεφεύγει από τον τάφο, είναι πολύ γνωστή σε εμάς. Και ειδικά σε αυτούς τους ληστές, οι ήχοι αυτοί τούς διαπερνούν σαν στιλέτα, σαν κοντάρια που ρίχνονται στην καρδιά τους. Γιατί το πλήθος των νεκρών τραγουδάει έναν σκοπό δημοφιλή σε όλο τον κόσμο: τη Διεθνή. [1]
Στις 7 Οκτωβρίου 1944, ξέσπασε μία από τις σημαντικότερες εξεγέρσεις κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, στο μεγαλύτερο εργοστάσιο συγκέντρωσης-εξόντωσης, το στρατόπεδο του Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Κόντρα στο αντισημιτικό αφήγημα ότι οι Εβραίοι πήγαν ως «πρόβατα στη σφαγή», η εξέγερση αυτή θα μείνει στην ιστορία ως μία από τις πιο αποφασιστικές στιγμές αντίστασης στα στρατόπεδα των ναζί. Η εξέγερση ήταν πολυεθνική· συμμετείχαν και αρκετοί Εβραίοι από την Ελλάδα. Αν και σήμερα η ημερομηνία αυτή θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνεται στις μέρες μνήμης του Ολοκαυτώματος, κάτι τέτοιο δεν έχει γίνει. Στην Ελλάδα, η διεθνής αντιφασιστική μνήμη αυτής της μέρας μνημονεύεται περιθωριακά, παρά (ή ίσως γι’ αυτό;) την κρίσιμη συμμετοχή και αυτοθυσία των Εβραίων της Ελλάδας.
Πρόκειται για την εξέγερση των Ζόντερκομάντο (Sonderkommando), δηλαδή των ειδικών ομάδων εργασίας που ήταν επιφορτισμένες με το καθήκον της «προετοιμασίας» των θαλάμων αερίων, καθώς και της συγκομιδής και αποτέφρωσης των πτωμάτων των δολοφονημένων. Μια ομάδα Ζόντερκομάντο πληροφορήθηκε ότι υπήρχαν σχέδια για την εκτέλεσή της· το γεγονός αυτό στάθηκε αρκετό για να εξεγερθούν. Έτσι, στις 7 Οκτωβρίου 1944, σκότωσαν τρεις φρουρούς και ανατίναξαν το κρεματόριο. Εκατοντάδες κρατούμενοι δραπέτευσαν, αν και οι περισσότεροι συνελήφθησαν αργότερα και εκτελέστηκαν. Τέσσερις νεαρές γυναίκες, που κατηγορήθηκαν ότι τους είχαν προμηθεύσει δυναμίτη, απαγχονίστηκαν ενώπιον των εγκλείστων που είχαν απομείνει. Μία από αυτές, η εικοσιτριάχρονη Roza Robota, την ώρα που άνοιγε η καταπακτή, φώναξε: «Να είστε δυνατοί, κουράγιο!» [2].
Στον απόηχο της εξέγερσης του γκέτο της Βαρσοβίας, πραγματοποιήθηκε μια σειρά άλλων εξεγέρσεων σε γκέτο και στρατόπεδα εξόντωσης. Μολονότι οι περισσότεροι από τους εξεγερμένους κρατούμενους γνώριζαν ότι ήταν καταδικασμένοι να ηττηθούν λόγω της συντριπτικής υπεροπλίας των ναζί, επέλεξαν να πέσουν μαχόμενοι, με το όπλο στο χέρι. Εκτός από την εξέγερση των Ζόντερκομάντο στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, είχε προηγηθεί και μια εξέγερση στην Τρεμπλίνκα, τον Αύγουστο του 1943. Στο στρατόπεδο είχαν απομείνει περίπου 1.000 Εβραίοι κρατούμενοι, οι οποίοι, γνωρίζοντας ότι επρόκειτο να εκτελεστούν σύντομα, πήραν τον δρόμο της εξέγερσης αντί να πέσουν δίχως μάχη. Στις 2 Αυγούστου 1943, οπλισμένοι με φτυάρια, αξίνες και λίγα όπλα κλεμμένα από την οπλαποθήκη, πυρπόλησαν τμήμα του στρατοπέδου και δραπέτευσαν ανοίγοντας τρύπα στο συρματόπλεγμα. Περίπου 300 κρατούμενοι κατόρθωσαν να διαφύγουν, και το ένα τρίτο από αυτούς παρέμεινε ασύλληπτο, παρά τις προσπάθειες των ναζί να το εντοπίσουν. Οι εξεγέρσεις αυτές θα μείνουν για πάντα ένα φωτεινό σύμβολο ενάντια στην εθνικοσοσιαλιστική βαρβαρότητα. Αποδεικνύουν ότι, ακόμα και σε συνθήκες πλήρους εκμηδενισμού της ανθρώπινης υπόστασης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η φλόγα της εξεγερτικής δυνατότητας μπορεί να συνεχίσει να καίει, και σπάνε, σε κάθε περίπτωση, τον μύθο ότι οι Εβραίοι πήγαν σαν «πρόβατα στη σφαγή» δίχως καμία αντίσταση.
Οι Ζόντερκομάντο αποτελούσαν την αντανάκλαση του φωτός της κόλασης που γέννησε το μεγαλύτερο έγκλημα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ήταν οι τραγικότερες φυσιογνωμίες μέσα στο Άουσβιτς, γιατί δεν γνώριζαν μονάχα το μυστικό των κρεματορίων, αλλά και τη δική τους τύχη: ήξεραν πως, μετά από σύντομο χρονικό διάστημα, θα δολοφονούνταν και οι ίδιοι, καθώς οι ναζί ανανέωναν τακτικά τις ομάδες Ζόντερκομάντο, ώστε να μη διαρρεύσει το μυστικό των θαλάμων αερίων και των κρεματορίων. Ήταν υποχρεωμένοι να λένε ψέματα και να καθησυχάζουν τους κρατούμενους, από τη στιγμή που έφταναν στην αυλή του συγκροτήματος των τεσσάρων κρεματορίων μέχρι το τέλος τους. Ένα μέλος του Ζόντερκομάντο που θέλησε να πληροφορήσει τα θύματα για τη μοίρα τους ρίχτηκε ζωντανό στις φλόγες του κρεματορίου, ενώ οι σύντροφοί του παρακολουθούσαν υποχρεωτικά την εκτέλεσή του. Έζησαν στην καρδιά της κόλασης, χωρίς άλλη επιλογή· όσοι κρατούμενοι αρνούνταν να συνεργαστούν στο Ζόντερκομάντο και αντιστέκονταν, κατέληγαν με μια σφαίρα στο σβέρκο [3].
Η πρώτη ομάδα Ζόντερκομάντο οργανώθηκε στο Άουσβιτς Ι (κεντρικό στρατόπεδο) το φθινόπωρο του 1941, και την αποτελούσαν περίπου 20 άτομα. Τον Ιούνιο του 1942, ο αριθμός τους έφτασε τους 400, και με τη λειτουργία των τεσσάρων μεγάλων κρεματορίων του Μπίρκεναου, τον Αύγουστο του 1944 έφτασε τους 874. Ο Πρίμο Λέβι [αρ. 174517] θα γράψει ότι δώδεκα ομάδες Ζόντερκομάντο δούλεψαν διαδοχικά στο Άουσβιτς, η καθεμιά για λίγους μήνες, πριν οι άντρες της εξοντωθούν, πάντα με διαφορετικό τέχνασμα, ώστε να αποφεύγεται κάθε ενδεχόμενο εξέγερσης· κάθε νέο κομάντο έκαιγε τα πτώματα του προηγούμενου.
Εσείς, εγκληματίες, κατακάθια της κοινωνίας, εδώ βρήκατε το άντρο που ονειρευόσασταν για να χορτάσετε τη λαγνεία των σαδιστικών ματιών σας. Όμως δε θα χαρείτε για πολύ αυτήν την απόλαυση. Το παιχνίδι σας φτάνει στο τέλος του· δεν θα μπορέσετε να εξοντώσετε όλους τους Εβραίους. [4]
Η παρουσία Ζόντερκομάντο από την ελλαδική επικράτεια ξεκίνησε με την άφιξη στο Άουσβιτς, στις 11 Απριλίου 1944, της 20ής αποστολής από την Αθήνα (αναχώρηση από Αθήνα στις 2 Απριλίου), 2.490 Εβραίων από την Αθήνα, την Άρτα, τα Ιωάννινα και αρκετούς από τη Θεσσαλονίκη. Οι Γερμανοί έστειλαν για εργασία στα κρεματόρια περίπου 250-300 άνδρες κρατουμένους, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο Γιομτώβ Γιακοέλ, ο Μωίς Αρών, ο Βίκο Μπούρδο, ο Ιζάκ Μπαρούχ, ο Σαμ Καράσσο, ο Ούγκο Μπαρούχ Βενέζια, ο Ερρίκος Νεχαμά Καπόν, ο Ντάνη Μπεναχμία, ο Μαρσέλ Νατζαρή, ο Λεών Κοέν, ο Σλόμο Βενέτσια, ο Μορίς Βενέτσια, ο Ντάριο Γκαμπάι, ο Ιωσήφ Σακάρ, ο Αβραάμ Ντράγκον, ο Σλόμο Ντράγκον και ο Ιάκωβος Γκαμπάι [5].
Ο Εβραίος Θεσσαλονικιός Μαρσέλ Νατζαρή ήταν ένας από τους ελάχιστους επιζώντες του Ζόντερκομάντο, της «ειδικής ομάδας» των θαλάμων αερίων και των κρεματορίων του Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Πολέμησε ως έφεδρος δεκανέας στην Αλβανία. Βρέθηκε ανάμεσα στους συγκεντρωμένους Εβραίους στην πλατεία Ελευθερίας στις 11 Ιουλίου 1942, και στη συνέχεια στάλθηκε από τους Γερμανούς ναζί σε καταναγκαστικά έργα στη Μενεμένη. Όταν απελευθερώθηκε, κατάφερε να ξεφύγει από τη Θεσσαλονίκη και εντάχθηκε στους παρτιζάνους του ΕΛΑΣ. Συνελήφθη από τους Γερμανούς και βασανίστηκε στα κρατητήρια της οδού Μέρλιν, στις φυλακές Αβέρωφ και στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Όταν αποκαλύφθηκε η εβραϊκή του καταγωγή, στάλθηκε με την τελευταία αποστολή Εβραίων από την Αθήνα στο Άουσβιτς [6]. Ο Πρίμο Λέβι θα γράψει για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης: «Δίπλα μας στέκει μια ομάδα Ελλήνων, αυτοί οι φοβεροί και αξιοθαύμαστοι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, πεισματικοί, κλέφτες, σοφοί, αμείλικτοι και αλληλέγγυοι, αποφασισμένοι να ζήσουν, ανελέητοι αντίπαλοι στον αγώνα της επιβίωσης. Από αυτούς τους Έλληνες που υπερίσχυσαν στις κουζίνες και στο εργοτάξιο, που ακόμα και οι Γερμανοί υπολογίζουν και οι Πολωνοί φοβούνται. Έκλεισαν τρία χρόνια στο Άουσβιτς· αυτοί ξέρουν καλύτερα από τον καθένα τι είναι το στρατόπεδο. Στέκονται στον κύκλο με τους ώμους κολλητά ο ένας στον άλλο και τραγουδούν μια μακρόσυρτη μελωδία» [7].
Η εξέγερση των Ζόντερκομάντο, καθώς και τα γεγονότα που εξελίχθηκαν εκείνη την περίοδο, δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά στο ευρύ κοινό, και πιο συγκεκριμένα στην εργατική τάξη της Ελλάδας. Ακόμα και σήμερα, υπάρχει σιωπή και απώθηση της εβραϊκής γενοκτονίας από τη συλλογική μνήμη αυτής της χώρας. Όταν γίνονται αναφορές στην εξέγερση των Ζόντερκομάντο, αυτές διαμορφώνονται συχνά με τρόπο ώστε να ταιριάζουν με το κυρίαρχο εθνικό αφήγημα: τονίζεται μονάχα η αυτοθυσία των Ελλήνων Εβραίων, και μάλιστα, τις περισσότερες φορές, οι μάρτυρες αυτοί αποσυνδέονται, με έναν σχεδόν ταχυδακτυλουργικό τρόπο, από την ίδια την εβραϊκή τους ιδιότητα. Έτσι, η ιστορία της εξέγερσης εντάσσεται για ακόμα μία φορά ανάμεσα σε εκείνες που προορίζονται για εθνική χρήση, και σε καμία περίπτωση η προβολή της από την κυρίαρχη εθνική ιδεολογία δεν γίνεται για λόγους υπεράσπισης της αντιφασιστικής μνήμης, παρά για την ενίσχυση του μύθου του «έπους του ’40 και της καθολικής αντίστασης του έθνους». Δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά σε ένα εθνικό αστικό κράτος όπως το ελληνικό, όπου ο ευτελισμός και η σχετικοποίηση του Ολοκαυτώματος έχουν γίνει εθνικό σπορ, τόσο από κόμματα του αστικού κοινοβουλίου [8] και εφημερίδες [9], όσο και από φασίστες όπως ο Καρατζαφέρης και ο Πλεύρης. Όλοι οι προαναφερθέντες αποτελούν κομμάτι της ίδιας εθνικής ιδεολογικής συγκρότησης, που εδώ και δεκαετίες αποσιωπά τις ελληνικές κρατικές (και όχι μόνο) ευθύνες κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, αλλά και αργότερα, κατά την επιστροφή των λίγων επιζώντων [10]. Δεν είναι μυστικό τι έγινε με τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης, πριν και κατά τη διάρκεια του εκτοπισμού τους στα στρατόπεδα εξόντωσης, ούτε το ποσοστό συνεργασίας με τους ναζί. Δεν είναι επίσης μυστικό τι απέγινε με τις περιουσίες τους.
Για την ουσία της πολιτικής του ελληνικού κράτους, που σήμερα επιχειρεί να παρουσιάσει τον εαυτό του ως υπερασπιστή της μνήμης, αρκεί ένα και μόνο παράδειγμα: εκείνο της δίκης του Μαξ Μέρτεν στην Αθήνα [11]. Κατά τη διάρκεια της δίκης του, το 1959, ο Μέρτεν κατηγορήθηκε για 15 ποινικά αδικήματα που τον χαρακτήριζαν εκβιαστή και δολοφόνο. Παρότι βρέθηκε ένοχος για τις περισσότερες από τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν και καταδικάστηκε σε 25 χρόνια φυλάκισης, εξέτισε ελάχιστο μέρος της ποινής του στην Ελλάδα: το ελληνικό κράτος τον παρέδωσε στη Δυτική Γερμανία με αντάλλαγμα χρήματα (και αποζημιώσεις;) [12]. Μάλιστα, εξέδωσε ειδικό νόμο με αφορμή την υπόθεση Μέρτεν, που αργότερα χρησιμοποιήθηκε και ως πρόσχημα από την ελληνική κυβέρνηση, το 1985, για να αποφύγει την έκδοση του σαδιστή ναζιστή Αλόις Μπρούνερ [13]. Αυτό δείχνει στον μέγιστο βαθμό την «ευαισθησία» του ελληνικού μετεμφυλιακού κράτους και των κυβερνήσεων ΝΔ και ΠΑΣΟΚ απέναντι στα εγκλήματα που διαπράχθηκαν και στους δολοφόνους τους. Το ελληνικό καπιταλιστικό κράτος, που απαιτεί σήμερα αποζημιώσεις από το γερμανικό, φαίνεται να ξεχνά τις συμφωνίες που το ίδιο υπέγραψε για τη διευκόλυνση των οικονομικών δραστηριοτήτων μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας, μία δεκαετία μετά τον Εμφύλιο. Με άλλα λόγια, ξεχνά τι ποσά εισέπραξε από το γερμανικό κράτος προκειμένου να μη δικαστούν οι ναζιστές φονιάδες.
Οι αντισημιτικές επιθέσεις στην Ελλάδα, ο συγκαλυμμένος και ο ανοιχτός αντισημιτισμός, συνεχίζουν να βρίσκονται σε έξαρση, και πολύ περισσότερο μετά την 7η Οκτώβρη 2023. Κάθε χρόνο στα «Χρονικά Αντισημιτισμού» καταγράφουμε δεκάδες νέες βεβηλώσεις μνημείων, αντισημιτικές δηλώσεις από πολιτικούς και πρόσωπα του δημόσιου λόγου, και φυσικά αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας και προκαταλήψεις που εξακολουθούν να φωλιάζουν βαθιά μέσα στις ευρύτερες μάζες του πληθυσμού. Οι επιθέσεις σε εβραϊκούς στόχους δεν απασχολούν την αριστερά, η οποία έχει αφήσει τη «μάχη ενάντια στον αντισημιτισμό» και τη «μνήμη του Ολοκαυτώματος» στα χέρια του κάθε λογής θεσμικού αντιφασισμού, γραφικούς φιλελεύθερους, φιλοσημίτες ακροδεξιούς και των εκάστοτε κυβερνήσεων. Όχι μόνο δεν αναφέρεται πλέον με έναν ουσιαστικό τρόπο σε ιστορικά γεγονότα όπως αυτό, αλλά είναι σε πολλές περιπτώσεις ανοιχτά αντισημιτική. Δηλαδή το θέμα δεν είναι απλά η μη αναφορά αλλά η έμπρακτη συμμετοχή στην εθνική ιδεολογία ως έκφραση του αντισημιτισμού. Η υπεράσπιση της αντιφασιστικής μνήμης και ο αγώνας ενάντια σε κάθε αντισημιτισμό, δυστυχώς, παραμένουν υπόθεση λίγων αντιφασιστών-τριών μέσα στην ελλαδική επικράτεια, και όχι του ευρύτερου μαζικού κινήματος.
Μια προσθήκη για το σήμερα
Έξι χρόνια έχουν περάσει από την καταδίκη της Χρυσής Αυγής από τα ελληνικά δικαστήρια, μια μέρα που πολλοί οπαδοί του θεσμικού αντιφασισμού, αριστερού ή μη, πανηγύρισαν τότε ως το τέλος του οργανωμένου φασισμού στην Ελλάδα. Η πρόσφατη αποφυλάκιση του Ηλία Κασιδιάρη, βασικού στελέχους της οργάνωσης, βάζει τέλος σε κάθε τέτοια αυταπάτη με τον πιο κυριολεκτικό τρόπο: ο ελληνικός φασισμός είναι πάντα εδώ, παρών, και επηρεάζει πολύ περισσότερο κόσμο απ’ όσο πιστεύουν κομμάτια της αριστεράς ή του θεσμικού αντιφασισμού. Όπως συνηθίζουμε να γράφουμε, ο ελληνικός φασισμός είναι κομμάτι εκείνου του ριζοσπαστισμού της ελληνικής εθνικής λαϊκής κοινότητας που βρίσκει πάντα τον δρόμο προς την επιφάνεια, από τους Μακεδονομάχους και τύπους σαν τον Μπογδάνο στη Βουλή τα προηγούμενα χρόνια, τα νέα νεο-φασιστικά μορφώματα του σήμερα, μέχρι τους οργανωμένους φασίστες στα σχολεία κοκ. Αποτελεί μαζικό φαινόμενο, ανεξαρτήτως κομματικής τοποθέτησης.
Γι’ αυτό, λοιπόν, ο δικός μας αγώνας για την υπεράσπιση της αντιφασιστικής μνήμης, κάθε δράση προς αυτή την κατεύθυνση, είναι μια αχτίδα φωτός στο δύσκολο μέλλον που έχουμε μπροστά μας. Ο αγώνας για ενημέρωση μέσα από αντιφασιστικές δράσεις, η αυτομόρφωση, ο αγώνας ενάντια στον ιστορικό αναθεωρητισμό, αλλά και οι μαχητικές αντιφασιστικές δράσεις, αποτελούν μονόδρομο προς αυτή την κατεύθυνση, και μάλιστα αναπόσπαστο κομμάτι του ταξικού ανταγωνισμού. Ως κομμουνιστές-τριες με μνήμη και αντιφασίστες-τριες, μέσα από αυτό το κείμενο απευθύνουμε κάλεσμα για συλλογική δράση σε κάθε συλλογικότητα και ατομικότητα εντός της ελλαδικής επικράτειας που αντιλαμβάνεται ότι η 7η Οκτωβρίου 1944 και η εξέγερση των Ζόντερκομάντο στο Άουσβιτς πρέπει να πάρει τη θέση που της αξίζει στην ιστορία, δηλαδή να γίνει μια μέρα μνήμης και δράσης που θα αγκαλιάζει το σύνολο του αντιφασιστικού και ανταγωνιστικού κινήματος.
82 χρόνια μετά, η μνήμη συνεχίζει τον δικό της αγώνα ενάντια στη λήθη. Ενάντια σε κάθε αντισημιτισμό. Ποτέ Ξανά Άουσβιτς. Ποτέ Ξανά Φασισμός. Ποτέ Ξανά Πόλεμος, Ποτέ Ξανά 7 Οκτωβρίου 2023.
Σημειώσεις
[1] Ζαλμαν Γκραντόβσκι: «Στην Καρδιά της Κόλασης». Ντοκουμέντο γραμμένο από έναν Ζόντερκομάντι του Άουσβιτς 1944 σελ 179. Εκδόσεις Καμιονέτα Ιωάννινα 2020. Μετάφραση: Φίλιππας Κυρίτσης.
[2] Η Roza Robota γεννήθηκε στο Ciechanow της Πολωνίας, όπου δραστηριοποιήθηκε στο κίνημα νεολαίας Ha-shomer ha-Za’ir πριν ενταχθεί στο υπόγειο κίνημα του γκέτο. Το 1942 εκτοπίστηκε με την οικογένειά της στο Άουσβιτς, αλλά μεταφέρθηκε στο Μπιρκενάου λίγο αργότερα. Οργάνωσε μια επαναστατική ομάδα και συμμετείχε στην εξέγερση του Sonderkommando το 1944. Συνελήφθη μόνη της μαζί με άλλες γυναίκες κρατούμενες που συμμετείχαν στην έκρηξη και βασανιζόταν και ανακρίνονταν συνεχώς. Απαγχονίστηκε παρουσία άλλων κρατουμένων, τραγουδώντας το “Hatikvah” στις τελευταίες της στιγμές. Ο ηρωισμός της μνημονεύεται ως μία από τις πιο θαρραλέες πράξεις των Εβραίων γυναικών κρατουμένων κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Διαβάστε σχετικά https://shades-aufbau.org/2021/10/roza-robota-1921-1945/
[3] Ζαν Κοέν: Η εξέγερση των Ζόντερκομάντο. 7 Οκτώβρη του 1944. Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην προσωπική ιστοσελίδα του Ζαν Κοέν εδώ: https://cohen.gr/new/articles/jean-cohen-articles/2499-7-1944-75063295
[4] Ζαλμαν Γκραντόβσκι: «Στην Καρδιά της Κόλασης». Ντοκουμέντο γραμμένο από έναν Ζόντερκομάντι του Άουσβιτς 1944 σελ 178. Εκδόσεις Καμιονέτα Ιωάννινα 2020. Μετάφραση: Φίλιππας Κυρίτσης.
[5]Ζαν Κοέν: Η εξέγερση των Ζόντερκομάντο. 7 Οκτώβρη του 1944. Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην προσωπική ιστοσελίδα του Ζαν Κοέν εδώ: https://cohen.gr/new/articles/jean-cohen-articles/2499-7-1944-75063295
[6] Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ 27.01.2021: Μαρσέλ Νατζαρή: ο Έλληνας Εβραίος που συμμετείχε στην εξέγερση του Ζόντερκομάντο στο Άουσβιτς. https://www.tovima.gr/2021/01/27/culture/marsel-natzari-o-ellinas-evraios-pou-symmeteixe-stin-eksegersi-tou-zonterkomanto-sto-aousvits/
[7] Πρίμο Λέβι: Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος. Εκδόσεις Άγρα (αποσπάσματα) https://theshadesmag.wordpress.com/2020/01/27/ean-auto-einai-o-anthropos-2/
[8] Βλέπε το άρθρο: Ήταν οι εκτελέσεις στη Βαμβακού «ολοκαύτωμα»; Σημειώσεις με αφορμή ένα μνημείο του ΚΚΕ https://skalalakonias.wordpress.com/2020/07/14/vamvakou-simeioseis/
[9] Νέο σκίτσο σχετικοποίησης του Άουσβιτς και του Ολοκαυτώματος από το press project: https://theshadesmag.wordpress.com/2021/02/09/press-project-antisemitism/
[10] Βλέπε σχετικά το βιβλίο του Λέων Α. Ναρ: Ξανά στη Σαλονίκη. Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο (1945 – 1946)
[11] Ο Μαξ Μέρτεν υπήρξε υψηλόβαθμος Ναζί, που υπέγραψε τη μεταφορά των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης στο κολαστήριο του Άουσβιτς, ενώ είχε ευθύνη για αναρίθμητες αρπαγές και λεηλασίες των περιουσιών τους. Διαβάστε σχετικά στα «Χρονικά Αντισημιτισμού» #134 https://shades-aufbau.org/2025/04/xronika-antisimitismou-merten/
[12] Ρένα Μόλχο: Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων. Μελέτες Ιστορίας και Μνήμης σελ. 71. Εκδόσεις Πατάκη 2014.
[13] O Αλόις Μπρούνερ, o Aυστριακός των ναζιστικών SS που ήταν το δεξί χέρι του Άιχμαν και -μεταξύ άλλων- συνυπεύθυνος για τον αφανισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, θεωρείτο κατά γενική ομολογία πως πέθανε σε βαριά γεράματα στη Συρία στις αρχές του 21ου αιώνα. Σχετικό άρθρο στην εφημερίδα Το Βήμα: https://www.tovima.gr/2017/01/15/politics/frikto-san-ta-egklimata-toy-to-telos-toy-nazi-tis-thessalonikis/
